مهرواره سیمای انسان در قرآن

ش"بگو اگر خدا را دوست داريد از من پيروى كنيد تا خدا دوستتان بدارد و گناهان شما را بر شما ببخشايد و خداوند آمرزنده مهربان است"ش
ش "بگو خدا و پيامبر [او] را اطاعت كنيد پس اگر رويگردان شدند قطعا خداوند كافران را دوست ندارد"ش

تصويري كه از خداوند در قرآن مجيد رسم شده است , متفاوت با تصويري است كه بعضي اديان بزرگ ديگر نمايش مي دهند. بر طبق نظر مسلمانان, رفتار خداوند مجموعه اي است از عشق و محبت به انسانهاي خوب و ابراز انزجار از انسانهاي بد. به اين موضوع حداقل در چهل آيه از آيات قرآن بر مبناي تصويري روشن از انسانهاي خوب و بد اشاره شده است. هدف اين مقاله اين است كه اين تصوير از انسانهايي كه خداوند آنها را دوست دارد برمبناي آياتي از قرآن تصوير شود.ش

همانطور كه در دو آيه بالا به آن اشاره شده است, قدم اول براي دريافت عشق خداوند, دنبال كردن مسيري است كه پيامبرانش به ما نشان داده اند. اين زيباترين تصويري است كه مي توان از عشق دو طرفه خالق و مخلوق ترسيم كرد. اگر خداوند را دوست داريد, قرآن شما را راهنمايي مي كند تا خود را آماده دريافت عشق خداوند بكنيد. ولي در عين حال به اين موضوع نيز اشاره شده است كه اگر از راه راستي كه پيامبران نشان داده اند پيروي نكنيد, مشمول عشق خداوند نخواهيد شد.ش

اين موضوع, احتياج به توضيحات بيشتري دارد تا منظور قرآن از راه درست و خصايل انسانهاي خوب آشكار شود. شايد بتوان گفت كه بارزترين مشخصه انسانهاي خوب كه در پنج آيه (2:195, 3:134, 3:148, 5:13 و 5:93) از آيات قرآن به آن اشاره شده است,نيكوكاري نسبت به بقيه انسانهاست. نيكوكاري مي تواند كمك به انسانهاي فقير, حمايت از يتيمان و يا حتي احترام به پدر و مادر باشد.

                                               قرآن ایرانی - قرن پنجم هجری

                               

مهجوريت اهل بيت
قران و عترت ، عصاره نبوت و تداوم بخش رسالت هستند که هدايت بشر را تا قيامت تضمين مي کنند. به رغم تاکيد رسول گرامي اسلام نسبت به تمسک قرآن و عترت و اعلام جدايي ناپذيري اين دو از يکديگر که در حديث ثقلين بيان شده است پس از رحلت پيامبر گرامي اسلام اقداماتي صورت گرفت تا اهل بيت ع مهجور واقع شوند.
اعراض از اهل بيت که مفسران حقيقي قرآن به شمار مي روند، موجب بزرگ ترين شکاف در ميان مسلمانان شد و دوري از دستورهاي قرآن و متروک شدن بسياري از معارف قرآن را به دنبال داشت.
ائمه اطهارع به عنوان قرآن ناطق و تبيين کننده احکام و معارف کتاب خدا رابطه جدايي ناپذيري با قرآن دارند، از اين رو مهجوريت اهل بيت به يقين به مهجوريت قرآن مي انجامد. در زيارت امام حسين در روز عرفه مي خوانيم:
«و اصبح کتاب الله بفقدک مهجورا» کتاب خدا با فقدان تو مهجور شد.
سياست جداسازي قرآن و اهل بيت که با شيوه هايي چون جلوگيري از انتقال حکومت به اهل بيت ، ممانعت از نشر احاديث و تعريف معنوي آيات قرآن همراه بود، موجب شد بسياري از احکام سياسي ، اجتماعي اسلام معطل بماند و قرآن از صحنه اجتماع و حکومت خارج شود و به مساجد، مدارس و کنج خانه ها اختصاص يابد.

نا آشنايي به نقش قرآن در زندگي انسان
انسان هر اندازه نسبت به عظمت و منزلت قرآن و نقش آن در زندگي خويش جاهل باشد، به همان ميزان شوق و ذوق او در اطاعت از آن کمتر خواهد شد. وقتي انسان نداند اين کتاب چه فايده و برکاتي براي او دارد.
رغبتي در خور توجه براي پيروي از آن نشان نمي دهد. در نتيجه ، بي اعتنايي به اين نسخه شفابخش الهي ، هم به انزواي قرآن منجر مي شود و هم انسان و جامعه از فرامين سازنده و نور هدايتش محروم خواهند شد.
متاسفانه برخي با نگرش تک بعدي به قرآن گمان مي کنند، قرآن مجموعه اي از احکام فردي و توصيه هاي اخلاقي است که پيروانش را به توصيه هاي اخلاقي ، عبادي و فردي دعوت کرده است ، غافل از آن که قرآن در زمينه هاي گوناگون از جمله مباحث اخلاقي ، سياسي ، اجتماعي ، حکومتي ، تربيتي ، جامعه شناسي ، فقهي ، اقتصادي و... دستورالعمل لازم را به پيروان خود ارائه کرده است.
امام خميني ره با موضعگيري شديد در برابر جرياني که قرآن و اسلام را از احکام سياسي ، اجتماعي تهي مي داند، مي فرمايد: «بايد به اين نادانان گفت که قرآن کريم و سنت رسول الله ص آنقدر که در حکومت و سياست ، احکام دارند، در ساير چيزها ندارند، بلکه بسياري از احکام عبادي اسلام ، عبادي سياسي است که غفلت از آنها اين مصيبت ها را به بار آورده است.
پيغمبر اسلام ص تشکيل حکومت داد، مثل ساير حکومت هاي جهان.

نگرش محدود به قرآن
قرآن کريم به عنوان آخرين کتاب آسماني که عهده دار هدايت بشر است ، از جامعيت لازم برخوردار است و معارف و آموزه هاي دستوري آن جاودانه و منطبق بر همه زمانها و مکانهاست.
امام باقرع مي فرمايد: «اگر اين گونه باشد که وقتي آيه اي درباره قومي نازل شد، پس از مرگ آن قوم ، آيه نيز بميرد، چيزي از قرآن باقي نمي ماند، ولي قرآن کريم تا آسمان و زمين هست ، جاري است.»
بي توجهي به جامعيت ، جاودانگي و باطن عميق قرآن کريم موجب شده است برخي دايره شمول بسياري از آيات را به مردم عصر نزول محدود کنند که اين نگرش نقش مهمي در ناکارآمد جلوه دادن آيات قرآن دارد و سبب ناتوان شمردن آيات در رويارويي با حوادث شده است.
محدودنگري به آيات قرآن کريم دو صورت دارد.

1-محدوديت زماني:
اين نگرش با نفي کاربردي بودن اسباب نزول آيات ، آن را محدوديتي براي فکر و انديشه تلقي مي کند.
بنابراين در توجه به اشخاص و قهرمانان و وقايع تاريخي غوطه ور مي شود، به طوري که افکار و مفاهيمي که آيات جز به تاکيد آنها نازل نشده اند فراموش مي شوند و در قصص قرآني نيز که جز به دليل عبرت آموزي نيامده اند، همين تلقي وجود دارد، در حالي که خداوند مي فرمايد:
«در سرگذشت آنها درس عبرتي براي صاحبان انديشه است.» (يوسف/111) يکي از اسباب و موجبات نزول سوره انفال ، جرياناتي است که ميان مسلمانان در غزوه بدر پديد آمد، عواملي چون کراهت و بي ميلي از شرکت در جنگ بدر، اختلاف در تقسيم غنايم پس از کامل شدن پيروزي مسلمانان ، اختلاف نظر در رفتار با اسرا که آيا پذيراي فديه گردند، يا آنها را بکشند.
گرچه سوره انفال در غزوه بدر نازل شده است ، ولي اهداف و آموزه هاي اين سوره را نمي توان در شرايط خاص منحصر ساخت ، زيرا غزوه بدر نقطه عطفي در تاريخ اسلام و بلکه در تاريخ بشريت تا قيامت شمرده مي شود و از امتياز و ويژگي جالبي برخوردار است.
آياتي که در اين جنگ نازل شده است ، متضمن دستورالعمل ها و سرمشق هايي است که همواره براي بشريت قابل بهره برداري است.
جلوه هايي از دستورالعمل هاي اين سوره عبارتند از قوانين جنگ و صلح ، غنايم و اسرا. معاهدات و پيمان ها، عوامل و موجبات پيروزي و شکست ، اسرار و رموز پيروزي و شکست ، وظايف رزمندگان در تجهيز و آمادگي براي نبردهاي پيروزي آفرين ، واگذار کردن کار به خدا پس از آمادگي لازم.
بنابر آنچه گفته شد، ماجراي جنگ بدر تنها يک حادثه تاريخي گذار نيست ، بلکه پديده اي است که در هر عصر و نسلي ممکن است تکرار شود. با نگرش عميق به حوادث مربوط به غزوه بدر و شيوه خطاب آيات ، نقش قرآن در صحنه هاي مختلف زندگي محسوس مي شود.
2-محدوديت مکاني:
محدودنگري در فضاي نزول قرآن ، باعث مي شود، آيات قرآن در فضاي کوچک و محصور نگه داشته شود و چشم انداز ديگري نداشته باشد و امکان گسترش افقهاي باز در صحنه هاي وسيع و مسائل اجتماعي ، سياسي و اقتصادي را پيدا نکند.
طبيعي است که قرآن گنجي است که تمامي ندارد و شمعي است که به خاموشي نمي گرايد و دريايي است که ژرفايش دست نيافتني است و محدوديت و تنگ نگري مربوط به ديد محدود ماست که نمي توانيم همگام با تحولات زندگي پاسخ نيازهاي خود را پيدا کنيم.
براي مثال ، هنگام تفسير آيه 71از آل عمران ممکن است فقط از يک زاويه به آن نگريسته شود که درباره آنچه اهل کتاب کتمان کرده اند، نازل شده است ، در حالي که آيه شريفه ، 2روش خبررساني استکبار جديد و قديم را مورد توجه قرار داده است:

1-شيوه اطلاع رساني گمراه کننده که با وارونه سازي خبرها صورت مي گيرد «لم تلبسون الحق بالبطل»
2-شيوه کتمان و سانسور خبري که با علم و آگاهي حقيقت پنهان مي شود «و تکتمون الحق و انتم تعلمون» با دقت در آيه شريفه روشن مي شود که کاربرد آن گستره نامحدودي از جوامع بشري را در بر مي گيرد.

فرهنگ و آداب و رسوم
فرهنگ نادرست و آداب و رسوم غلط را مي توان يکي ديگر از عوامل مهجوريت قرآن به شمار آورد. در فرهنگي که توجه مردم به قرآن با رويکردي استخاره اي ، تبرک جويانه و آمرزش مردگان صورت مي گيرد، قرآن در ميان مردم حضور دارد و محبوب است ؛ اما مهجور است.
مردم قرآن را تلاوت مي کنند و تا اندازه اي با آن آشنا هستند. اما به جاي آن که آن را براي عمل بخواهند، بيشتر به قصد ثواب و براي اموات تلاوت مي کنند. در چنين فرهنگي ، تلاوت قرآن در بسياري موارد يادآور مرگ است ، اين در حالي است که بسياري از آيات قرآن با جملاتي چون «يا ايهاالناس» و «يا ايهاالذين امنوا» که خطاب به زنده هاست آغاز شده است.
قرآن کريم ، کتاب زندگي ، قانون و عمل است که با هدف رشد، تعالي و هدايت انسان نازل شده است. امام خميني مي گويد: «ما مفتخريم و ملت سر تا پا متعهد به اسلام و قرآن ، مفتخر است که پيرو مذهبي است که مي خواهد حقايق قرآني را - که سراسر آن از وحدت بين مسلمين بلکه بشريت دم مي زند - از مقبره ها و گورستان ها نجات داده و به عنوان بزرگترين نسخه نجات دهنده بشر از جميع قيودي که بر پاي و دست و قلب و عقل او پيچيده است و او را به سوي فنا و نيستي و بردگي طاغوتيان مي کشاند، نجات دهد».
از عواملي که زمينه مهجوريت قرآن را فراهم مي سازد، حجابهايي است که انسان ميان خود و قرآن ايجاد مي کند، به گونه اي که در عين ارتباط با قرآن ، از درک معارف و حقايق آن ، محروم مي شود؛ بدين صورت از فيض گسترده قرآن بي بهره مي ماند. به برخي از اين حجاب ها اشاره مي کنيم:

ساحت قدسي دست نايافتني
ترسيم چهره اي دست نيافتني و ناصحيح از قرآن کريم ، ازجمله حجابهايي است که مانع بهره مندي از اين کتاب مقدس شده و اين امر نقش مهمي در دوري مردم از قرآن ايفا کرده است ، به گونه اي که بسياري از مومنان و مخاطبان قرآن را از نعمت تدبر محروم کرده و نگرش روزآمد مفسران را به حداقل رسانده است.
از نگاه امام خميني يکي از بزرگترين حجابهاي ميان انسان و قرآن که مانع استفاده از آن شده است ، اعتقاد به آن است که جز آن که مفسران نوشته يا فهميده اند، کسي حق استفاده از قرآن شريف را ندارد و تفکر و تدبر در آيات شريفه را به تفسير به راي - که ممنوع است - اشتباه کرده اند و به واسطه اين راي فاسد و عقيده باطله ، قرآن شريفه را از جميع فنون استفاده عاري و آن را بکلي مهجور کرده اند؛ در صورتي که استفاده اخلاقي و ايماني و عرفاني به هيچ وجه مربوط به تفسير نيست ، تا تفسير به راي باشد، مثلا اگر کسي از کيفيت مذاکرات حضرت موسي با خضر و کيفيت معاشرت آنها - به طوري که در کريمه شريفه «هل اتبعک علي ان تعلمن مما علمت رشدا» مذکور است - و کيفيت جواب خضر و عذرخواهي هاي حضرت موسي ، بزرگي مقام علم و آداب سلوک متعلم يا تعلم را استفاده کند، اين چه ربط به تفسير دارد، تا تفسير به راي باشد.
امام خميني ره ضمن توصيه به تدبر در آيات قرآن و درس گرفتن از آموزه هاي آن ، تفسير مطابق با برهان در موضوعات غير آيات الاحکام را از تفسير به راي جدا مي داند و معتقد است جايگاه تفسير به راي ، آيات احکام است که دست آرا و عقول از آن کوتاه است و صرفا بايد از طريق وحي اخذ شود و اکثر رواياتي که در اين باب وارد شده است ، مقابل فقهائ عامه است که مي خواستند دين خدا را با عقول خود بفهمند.
چنان که مقصود از «دين الله» در روايت «دين الله لا يصاب بالعقول» احکام تعبدي دين است ، نه علوم عقلي و مباحث اخلاقي.

انحصار در جاذبه معنوي
جاذبه معنوي ، جنبه قدسي و ماورايي کلام الهي روح را راضي مي کند و دل را به انجام صورت عبادت (تلاوت قرآن) خوش مي دارد و خاطر را مي نوازد.
جاذبه قدسي کلام الهي چندان است که کساني هم که اعماق معاني عبارات قرآني را درک نمي کنند، آن جاذبه فراگير و مرموز و خوشايند و آن نور دلگشا را حس مي کنند و به قول حافظ که:

يار با ماست چه حاجت که زيادت طلبيم
دولت صحبت آن مونس جان ما را بس
جاذبه قدسي و غيبي و ماورايي الفاظ و عبارات قرآني تا حدي است که خواننده از جذبه به هوشياري و از اشتياق به انتقاد نمي پردازد، تا از خود بپرسد که آيا وقتي با عشق و احساس مي خواند:
«و ننزل من القرآن ما هو شفاء و رحمه للمومنين و لا يزيد الظلمين الا خسارا».(اسراء/82)معناي يکايک و مجموع الفاظ اين آيه معروف قرآني چيست.
آري به قول عرفا بعضي حجاب ها ظلماني اند و بعضي نوراني و علم و اطلاعات فضل گونه و نابجا را جزو حجابهاي نوراني مي شمارند.
حال بايد گفت جنبه قدسي و جاذبه غيبي و حرمت ماورايي قرآن مجيد، در حکم يک حجاب نوراني ، در راه فهم ساده معاني ژرف کلام الله است.

گناهان
ازجمله حجاب هاي ميان انسان و قرآن ، که از مهمترين زمينه هاي مهجوريت قرآن نيز به شمار مي رود، آلوده شدن به گناه است.
در متون ديني براي گناه به جز کيفر اخروي ، آثار و پيامدهاي زيانبار بسياري برشمرده شده است. ازجمله آن که گناه سبب مي شود انسان از فهم قرآن و استفاده از معارف معنوي وحي محروم ماند و نتواند از تلاوت آيات به حقايق آنها برسد؛ زيرا با انجام گناه ، آمادگي قلب براي درک راستي ها و درستي ها از ميان مي رود.
در حقيقت ، گناه بيماري مهلکي است که انسان را از پاي درمي آورد و روح ايمان ، اطاعت و بندگي را از او سلب مي کند، تا جايي که سر از تکذيب و استهزاي آيات الهي درمي آورد.

احساس بي نيازي
احساس بي نيازي را مي توان يکي ديگر از حجابهاي ميان انسان و قرآن دانست. انسان اگر سلوک علمي و عملي خود را براي پيوند با قرآن ، خوشايند بپندارد، اين حالت حجاب و بازدارنده بزرگي است که انسان را از فيض پردامنه قرآن محروم مي سازد.
براي نمونه کسي که اهل تجويد است ، ممکن است همان علم جزيي و ارتباط ظاهري با قرآن در نظرش بزرگ جلوه کند و آن را کمال بالاترين پايه پيوند با قرآن بپندارد. يا قرآن پژوهاني که به طور معمول به وجوه قرائت ها و آراي گوناگون لغت شناسان و نزول آيات و تاريخ قرآن مي پردازند؛ چنان تصور کنند که اشتغال به همين گزاره ها بالاترين بستگي و پيوند با قرآن است.
فقه پژوهان و ديگر عالمان نيز ممکن است همان استدلال به پاره اي آيات در قالب اصطلاحات لفظي فرايافته هاي علمي را وضع خوشايند دانسته ، به آن خرسند باشند، در صورتي که اين گونه پيوندها نه تنها کافي و تمام نيست ، چه بسا براي بهره مندي هاي معنوي و خودسازي باطني در پرتو دستورالعمل هاي قرآن ، حجاب و بازدارنده است.